Mənə elə gəlir ki, bəşəriyyətin ən böyük faciəsi müharibələrin başlanması deyil, onların qarşısını almaq üçün topladığı ağlı öz ehtiraslarına məğlub etməsidir. İnsan əsrlər boyu elm yaradıb, kosmosa çıxıb, xəstəliklərə çarə axtarıb, dünyanın ən mürəkkəb problemlərini həll edib. Amma hələ də qonşusu ilə mübahisəsini silahla həll etməkdən imtina edə bilmir.
Bu, insanlığın əldə etdiyi nailiyyətlərlə mənəvi yetkinliyi arasındakı dərin ziddiyyətdir.
Dünya xəritəsində sərhədlər çəkilir, həmin sərhədlərin uğrunda nəsillər torpağa tapşırılır. Hakimiyyətlər dəyişir, siyasi maraqlar yenilənir, müttəfiqlər bir-birindən uzaqlaşır. Ancaq müharibənin insan həyatında açdığı yaranın ölçüsü dəyişmir. Bir qərar verilir, onun bədəlini isə həmin qərarın qəbulunda heç bir iştirakı olmayan insanlar ödəyirlər.
Bir jurnalist kimi bu suala cavab axtararkən müharibənin cəbhə xəttindən daha geniş mənzərəsini görürəm. Burada söhbət yalnız silahdan, ərazidən və siyasi iradədən getmir. Məsələ insan həyatının hansı məqamda maraqlardan daha ucuz hesab edilməsidir. Əgər bir uşağın yaşamaq hüququ siyasi hesablamanın qarşısında dəyərini itirirsə, orada təkcə sülh deyil, insanlığın özü də təhlükə altındadır.
Müharibələrin bitməsi üçün silahların susması kifayət etmir. Atəşkəs qarşıdurmanı dayandıra bilər, amma onun səbəblərini aradan qaldırmaya bilər. İmzalanan sənəd dövlətlərin münasibətlərini dəyişə bilər, lakin qarşılıqlı etimadın qurulması daha uzun zaman tələb edir. Ədalətsizliyin, qorxunun və düşmənçilik düşüncəsinin üzərində qurulan sakitlik isə yeni qarşıdurmanın başlanğıcına çevrilə bilər.
Bəs dünya bunu niyə bacarmır?
Çünki sülhü arzulamaqla onun məsuliyyətini daşımaq eyni şey deyil. Sülh siyasi iradə, qarşı tərəfin mövcudluğunu qəbul etmək, maraqları müəyyən həddə saxlamaq və qərarları insan həyatının dəyəri ilə ölçmək tələb edir. Bunlar olmadan sülh haqqında deyilənlər diplomatik mətnlərin hüdudlarından kənara çıxa bilmir.
Müharibələrin arxasında torpaq və sərvət uğrunda mübarizə, hakimiyyət ehtirası, tarixi ədavət, təhlükəsizlik narahatlıqları dayanır. Bu səbəblərin hər biri ayrı yanaşma tələb edir. Bütün münaqişələrə eyni cavabı vermək mümkün olmadığı kimi, sülhü də yalnız bir tərəfin iradəsindən asılı məsələ saymaq olmaz. Davamlı nəticə üçün beynəlxalq hüquq işləməli, dövlətlər götürdükləri öhdəliklərə əməl etməli, mübahisələrin həlli üçün diplomatiyaya real imkan yaradılmalıdır.
Mən müharibəsiz dünyanı sadəlövh arzu hesab etmirəm. Bu, insanlığın qarşısında duran ən ciddi mənəvi və siyasi vəzifələrdən biridir. Ancaq bunun nə vaxt baş verəcəyinə tarix vermək mümkün deyil. Çünki gələcək beynəlxalq sazişlərlə yanaşı, dövlətlərin davranışından, cəmiyyətlərin seçimindən və insanların zorakılığa münasibətindən də asılıdır.
Bəlkə də əsas sual müharibələrin nə zaman bitəcəyi deyil. Əsas sual budur ki, insan nə vaxt öz gücünü başqasını məhv etmək imkanında deyil, onun yaşamaq haqqını qorumaq bacarığında görəcək?
Bu sualın cavabını yalnız siyasətçilərdən gözləmək doğru olmaz. Müharibə qərarları verənlər öz seçimlərinə görə məsuliyyət daşımalıdırlar. Beynəlxalq institutlar hüququn müdafiəsində təsirli olmalı, cəmiyyətlər isə zorakılığı qəhrəmanlıq kimi təqdim edən düşüncəyə qarşı mövqe göstərməlidir. Sülhün məsuliyyəti hamının üzərinə eyni şəkildə qoyula bilməz, amma heç kəsin bu məsələ qarşısında mövqeyi əhəmiyyətsiz deyil.
Müharibəsiz dünya bəlkə də bizim nəslin görə bilməyəcəyi bir gələcəkdir. Bununla belə, gələcəyin gecikməsi ona doğru gedən yoldan imtina etmək üçün əsas deyil.
Çünki insanlığın inkişafı yalnız nə qədər uzağa getməyimizlə ölçülmür. Bir-birimizi öldürmədən yaşamağı nə dərəcədə öyrənməyimiz də bu inkişafın ölçüsüdür.
Və mən hələ də düşünürəm ki, bir gün bəşəriyyət özünə bu sualı verməli olacaq. Biz dünyanı fəth etməyə bu qədər çalışdıq, bəs niyə onun içində bir-birimizlə dinc yaşamağı bacarmadıq?
