Son vaxtlar Şah İsmayıl Xətai haqqında yazılanlara və deyilənlərə baxıram. Tənqid edənlər var. Buna etirazım yoxdur. Tarixi şəxsiyyətləri müzakirə etmək olar, hətta sərt tənqid etmək də mümkündür. Amma tənqidlə qərəz arasında bir sərhəd var. O sərhəd keçiləndə artıq tarix müzakirə olunmur, tarix təhrif olunur.Xətaini tənqid etmək asandır. Onu anlamaq isə çətindir.Çünki Xətaini anlamaq üçün yalnız onun hansı döyüşdə qalib gəldiyini və hansı döyüşdə məğlub olduğunu bilmək kifayət etmir. Onun yaşadığı dövrü, qarşısındakı siyasi mənzərəni, daşıdığı məsuliyyəti və ən əsası, içində yaşatdığı mənəvi dünyanı görmək lazımdır.Xətai mənim üçün yalnız bir hökmdar deyil.O, iradənin, inamın və mənəvi gücün ifadəsidir.Gənc yaşında böyük bir siyasi məsuliyyətin altına girdi. Qarşısında parçalanmış siyasi mühit, güclü rəqiblər və mürəkkəb münasibətlər vardı. Buna baxmayaraq, öz ideyasının arxasında dayandı. İnsanları bir məqsəd ətrafında topladı, dövlət qurdu və öz sözünü tarixə yazdı.Onun əlində qılınc vardı, amma dilində söz.Bəlkə də Xətaini yalnız hökmdar kimi deyil, mənəvi şəxsiyyət kimi dəyərləndirməyimizin əsas səbəblərindən biri budur.
O, sözün insan üzərindəki gücünü bilirdi.
Xətai təxəllüsü ilə yazdığı şeirlər əsrlər keçməsinə baxmayaraq yaşayır. Bu, sadəcə ədəbi uğur deyil. Bu, insanın özündən sonra ruhunu, düşüncəsini və sözünü yaşada bilməsidir.
Bir hökmdarın qurduğu saray dağıla bilər.
Bir dövlətin sərhədləri dəyişə bilər.
Amma insanın qəlbinə toxunan söz əsrlərlə yaşaya bilər.
Xətainin gücü bir qədər də burada idi.
Əlbəttə, onun səhvləri olub. Siyasi qərarlarının mübahisəli tərəfləri olub. Çaldıranda məğlub olub. Bunları gizlətməyə nə ehtiyac var, nə də əsas.
Tarixi şəxsiyyətə hörmət onun bütün qərarlarını doğru hesab etmək demək deyil.
Amma bir məğlubiyyətlə bir ömrün mənasını, bir neçə mübahisəli qərarla bir şəxsiyyətin bütün irsini silmək də tarixə ədalətsizlikdir.
İnsanın böyüklüyü yalnız qazandığı savaşlarla ölçülmür.
Bəzən insanın böyüklüyü məğlubiyyətdən sonra belə öz ruhunu itirməməsində görünür.
Xətai öz dövrünün bütün ağırlığına baxmayaraq, öz sözünü dedi. Öz yolunu seçdi. İnanclarını və düşüncələrini yaşatdı. Və əsrlər sonra onun adı hələ də müzakirə olunur.
Bu gün onu kiçiltməyə çalışanlara bir sualım var:
Siz həqiqətən Xətaini müzakirə edirsiniz, yoxsa özünüzün tarixə münasibətinizi nümayiş etdirirsiniz?
Çünki tarixə qəzəblənmək olar, amma tarixdən intiqam almaq olmaz.
Xətaini sevməyə bilərsiniz.
Onun siyasi baxışlarını qəbul etməyə bilərsiniz.
Onun bəzi qərarlarını sərt şəkildə tənqid edə bilərsiniz.
Amma bütün bunları edərkən bir həqiqəti də qəbul etməlisiniz: Xətai artıq tarixdir.
Onu sosial şəbəkədə yazılan bir neçə cümlə ilə kiçiltmək mümkün deyil.
Çünki tarixdə elə şəxsiyyətlər var ki, onların böyüklüyünü qəbul etmək üçün əvvəlcə öz qərəzindən imtina etmək lazımdır.
Mən Xətaini bütləşdirmək tərəfdarı deyiləm.
Mən Xətaini anlamağın tərəfdarıyam.
Çünki onu anlamaq yalnız bir hökmdarı anlamaq deyil. Bir dövrü, bir mübarizəni, bir ədəbi dünyanı və insanın inandığı yol uğrunda necə mənəvi gücə çevrilə bildiyini anlamaqdır.
Xətaini kiçiltməklə tarix böyümür.
Əksinə, öz tarixinin böyük şəxsiyyətlərini anlamadan kiçiltməyə çalışan cəmiyyət bir müddət sonra öz böyüklüyünü də unutmağa başlayır.
Ona görə Xətai haqqında hökm verməzdən əvvəl tarixi oxumaq lazımdır. Sonra danışmaq.
Çünki məsələ Xətainin böyüklüyündə deyil.
Məsələ bizim o böyüklüyü görəcək qədər tarix bilməyimizdədir.
