Erkən ölümlər artırmı? Görünməyən risklərin arxasındakı real mənzərə

Son illərdə cəmiyyətdə ən çox narahatlıq doğuran məsələlərdən biri erkən ölümlərlə bağlı iddialardır. Gənc və orta yaşlı insanların qəfil və ya xəstəlik səbəbilə həyatını itirməsi artıq tək-tək hadisələr kimi deyil, sosial narahatlıq yaradan tendensiya kimi müzakirə olunur. Rəsmi statistik göstəricilər ümumi ölüm saylarında ciddi dəyişiklik göstərməsə də, ayrı-ayrı hadisələr bu mənzərənin arxasında daha fərqli bir reallığın ola biləcəyini gündəmə gətirir.
Mütəxəssislərin fikrincə, erkən ölüm anlayışı yalnız yaş faktoru ilə məhdudlaşmır. Buraya 40 və 50 yaşdan əvvəl baş verən ürək damar xəstəlikləri, onkoloji problemlər, qəfil insult və infarkt halları daxildir. Son dövrlərdə bu kimi hadisələrin daha çox diqqət çəkməsi isə risk faktorlarının artması ilə izah olunur.
Səhiyyə sahəsində çalışan mütəxəssislər bildirirlər ki, erkən ölümlərin bir hissəsi vaxtında aparılmayan profilaktik müayinələrlə bağlıdır. Bir çox insan ciddi simptomlar yaranmadan həkimə müraciət etmir və bu da xəstəliklərin gec mərhələdə aşkar olunmasına gətirib çıxarır. Nəticədə müalicə imkanları məhdudlaşır və ölüm riski artır.
Digər əsas amil həyat tərzidir. Oturaq iş rejimi, fiziki aktivliyin azalması, qeyri sağlam qidalanma, yuxu rejiminin pozulması və zərərli vərdişlər gənc yaşlarda ürək və damar sisteminə ciddi təsir göstərən əsas risk faktorları kimi qeyd olunur.
Psixoloji faktorlar da bu mənzərədə mühüm rol oynayır. Uzunmüddətli stress, depressiya və sosial təzyiqlər bir çox hallarda gizli şəkildə inkişaf edir və həm ürək damar xəstəliklərinə, həm də digər xroniki problemlərə təsir göstərir. Bu səbəbdən erkən ölüm halları yalnız fiziki deyil, eyni zamanda psixoloji sağlamlıqla da əlaqələndirilir.
Regionlar üzrə baxdıqda isə fərqli mənzərələr ortaya çıxır. Böyük şəhərlərdə yüksək stress və sürətli həyat tempi, bölgələrdə isə tibbi xidmətlərə çıxışın məhdudluğu risk faktorlarını fərqli formalarda gücləndirir. Nəticə isə hər iki halda eyni istiqamətə yönəlir: vaxtsız itkilər.
Müşahidələr göstərir ki, profilaktik səhiyyə mədəniyyətinin zəif olması problemin əsas səbəblərindən biridir. İnsanlar adətən xəstəlik yarandıqdan sonra müalicəyə müraciət edir, halbuki erkən mərhələdə aparılan müayinələr bir çox ciddi halların qarşısını ala bilər.
İLKİNxeber.az-ın araşdırması göstərir ki, erkən ölümlərin qarşısının alınması üçün təkcə səhiyyə sisteminin deyil, həm də ictimai davranışın dəyişməsi vacibdir. Sağlam həyat tərzi, mütəmadi tibbi yoxlanışlar və psixoloji dəstəyə çıxış bu sahədə əsas həlledici addımlar kimi qiymətləndirilir.
Nəticə etibarilə, erkən ölümlər tək bir səbəblə izah edilə bilən problem deyil. Bu, həyat tərzi, səhiyyə sistemi, sosial mühit və fərdi məsuliyyətin kəsişdiyi kompleks bir reallıqdır. Dəyişiklik isə yalnız sistemli və davamlı yanaşma ilə mümkün görünür.