Kapitalizm və sosializm haqqında mübahisə yalnız iki iqtisadi sistemin müqayisəsi deyil. Əslində bu mübahisənin mərkəzində daha böyük bir sual dayanır: cəmiyyətin yaratdığı sərvət kimə xidmət etməlidir?
İnsana, yoxsa kapitala?
Kapitalizm şəxsi mülkiyyət, bazar rəqabəti, sahibkarlıq və mənfəət prinsipləri üzərində qurulur. Bu sistem sahibkarlığın inkişafına, rəqabətə, yeni ideyaların meydana çıxmasına və iqtisadi fəallığın artmasına imkan yaradır. Kapitalizmin bu xüsusiyyətlərini inkar etmək düzgün olmaz.
Amma kapitalizmin ciddi problemləri də var.
Əsas problem kapitalın insanın qarşısına keçdiyi yerdə başlayır.
Kapital sahibinə daha çox kapital qazanmaq imkanı verir. Kapitalı olmayan insan isə öz əməyini sataraq yaşamağa məcbur olur. Beləliklə, cəmiyyət daxilində iqtisadi güc bərabər bölünmür.
Bir insanın əlində zavod, torpaq, şirkət, maliyyə və investisiya imkanları olur. Digər insanın isə yalnız əməyi.
Hər ikisi eyni cəmiyyətin üzvüdür, amma iqtisadi imkanları eyni deyil.
Burada kapitalizmin ən böyük ziddiyyətlərindən biri ortaya çıxır.
Hamıya seçim azadlığı verilir, amma hamının seçim imkanları eyni olmur.
Varlı ailədə doğulan uşağın qarşısında açılan qapılarla kasıb ailədə doğulan uşağın qarşısında açılan qapılar eyni deyil. Birinin səhv etmək, yenidən başlamaq, yaxşı təhsil almaq və biznes qurmaq üçün daha çox imkanı olur. Digərinin isə bir səhvi bütün həyatını dəyişə bilər.
Deməli, formal azadlıq həmişə real bərabərlik yaratmır.
Kapitalizm rəqabəti əsas mexanizmlərdən biri kimi qəbul edir. Rəqabət inkişafı, innovasiyanı və sahibkarlığı stimullaşdıra bilər. Amma rəqabətin də bir sərhədi var.
İnsan həyatı rəqabət meydanına çevriləndə problem başlayır.
Təhsil yalnız pul ödəyə bilənin əldə etdiyi üstünlüyə çevrilirsə, səhiyyə yalnız imkanlı insan üçün əlçatan olursa, mənzil insanın əsas ehtiyacından çox investisiya vasitəsinə çevrilirsə, iqtisadiyyat insanın real ehtiyaclarından uzaqlaşmağa başlayır.
Çünki bazarın bir xüsusiyyəti var.
Bazar ehtiyacı deyil, ödəniş qabiliyyətini görür.
İnsanın ehtiyacı böyük ola bilər. Amma həmin ehtiyacı ödəməyə imkanı yoxdursa, bazar üçün onun iqtisadi çəkisi azalır.
Sosializmin ortaya qoyduğu əsas sual isə məhz budur:
İnsan yalnız pulunun olduğu qədərmi dəyərlidir?
Sosializm iqtisadiyyatın mərkəzinə mənfəətdən daha çox ictimai rifahı qoymağa çalışır. İstehsalın və sərvətin cəmiyyətin daha geniş təbəqələrinin maraqlarına xidmət etməsini müdafiə edir. Sosializmin müxtəlif formaları mövcuddur. Onların hamısını eyni model kimi təqdim etmək düzgün deyil. Lakin sosialist düşüncənin əsas prinsipləri arasında sosial ədalət, bərabərlik, ictimai məsuliyyət və sərvətin daha ədalətli bölüşdürülməsi mühüm yer tutur.
Mən sosializmin məhz bu tərəfini müdafiə edirəm.
Çünki cəmiyyət yalnız varlı insanların daha da varlanması ilə inkişaf etmir.
Cəmiyyət o zaman inkişaf edir ki, insanın doğulduğu ailə onun gələcəyini əvvəlcədən müəyyən etməsin.
Bir fəhlənin övladı da yaxşı təhsil ala bilsin.
Bir kəndlinin övladı da böyük şəhərdə doğulan uşağın imkanlarına yaxın imkanlar əldə edə bilsin.
İşini itirən insan bir anda bütün həyatını itirmək təhlükəsi ilə üzləşməsin.
Yaşlı insan ömrünün sonunda cəmiyyətə yük kimi baxılmasından qorxmasın.
Xəstə insan müalicə üçün əvvəlcə bank hesabına baxmasın.
Bunlar sadəcə iqtisadi məsələlər deyil. Bunlar insanın layiqli həyat haqqıdır.
Kapitalizmin müdafiəçiləri deyə bilər ki, sərvət yaratmadan onu bölmək mümkün deyil. Bu fikirdə müəyyən həqiqət var. Cəmiyyət istehsal etməli, inkişaf etməli və iqtisadi dəyər yaratmalıdır.
Amma başqa bir sual da var:
Sərvəti kim yaradır?
Yalnız kapital sahibi?
Xeyr.
Zavodun sahibi kapital qoyur, amma zavodu işlədən fəhlədir.
Şirkətin sahibi sərmayə qoyur, amma məhsulu hazırlayan işçidir.
Şəhəri tikən yalnız investor deyil, fəhlədir.
Xəstəxananı yalnız sahibkar deyil, həkim, tibb bacısı və digər əməkçilər yaşadır.
Məktəbi yalnız dövlət maliyyələşdirmir, müəllim onu yaşadır.
Deməli, iqtisadi sərvətin arxasında yalnız kapital deyil, əmək də dayanır.
Burada sosializmin mühüm prinsipi ortaya çıxır. Sərvətin yaradılmasında iştirak edən insan həmin sərvətin nəticələrindən ədalətli şəkildə faydalanmalıdır.
Mənim üçün sosializmin dəyəri məhz bundadır.
Lakin sosializmi müdafiə etmək keçmişdə özünü sosialist adlandıran bütün dövlətlərin siyasətini müdafiə etmək demək deyil.
Tarix göstərdi ki, həddindən artıq mərkəzləşdirilmiş idarəetmə, bürokratiya, şəxsi təşəbbüsün məhdudlaşdırılması və iqtisadi qərarların tamamilə yuxarıdan verilməsi ciddi problemlər yarada bilər.
Bunu qəbul etmək lazımdır.
Əks halda sosializmi müdafiə edən yazı analitik yox, ideoloji şüara çevrilər.
Eyni münasibət kapitalizmə də tətbiq edilməlidir.
Kapitalizmin sahibkarlıq, rəqabət, texnoloji inkişaf və innovasiya yaratmaq qabiliyyətini inkar etmək mümkün deyil. Problem bu mexanizmlərin mövcudluğunda yox, onların insan üzərində üstünlük qazanmasındadır.
Mənim etirazım sahibkara deyil.
Mənim etirazım kapitalın insanın dəyərini müəyyənləşdirməsinədir.
Mən sərvətə qarşı deyiləm.
Sərvətin ədalətsiz şəkildə cəmləşməsinə qarşıyam.
Mən sahibkarlığa qarşı deyiləm.
Əməyin sahibkarlıq qarşısında dəyərsizləşdirilməsinə qarşıyam.
Mən bazara qarşı deyiləm.
Bazarın insan həyatının bütün sahələrinə hakim olmasına qarşıyam.
Çünki bazar iqtisadiyyatın mühüm mexanizmidir, amma cəmiyyətin özü deyil.
Cəmiyyət bazardan böyükdür.
İnsan mənfəətdən böyükdür.
Ləyaqət puldan böyükdür.
Ədalət isə iqtisadi göstəricilərdən daha böyük anlayışdır.
Bu gün dünyada mövcud iqtisadi sistemlərin böyük hissəsi artıq təmiz kapitalizm və ya təmiz sosializm deyil. Bazar iqtisadiyyatı dövlətin sosial müdafiəsi, səhiyyə, təhsil, əmək hüquqları və digər mexanizmləri ilə birlikdə fəaliyyət göstərir.
Bu fakt özü mühüm bir həqiqəti ortaya qoyur. Bazarın yaratdığı sosial problemlərin müəyyən hissəsini dövlət müdaxiləsi olmadan həll etmək çətindir.
Deməli, məsələ yalnız kapitalizm, yoxsa sosializm sualından ibarət deyil.
Əsas sual budur:
İqtisadiyyatın son məqsədi nədir?
Əgər məqsəd yalnız daha çox pul qazanmaqdırsa, insan vasitəyə çevrilir.
Əgər məqsəd insanın layiqli həyatını təmin etməkdirsə, iqtisadiyyat öz həqiqi funksiyasına qayıdır.
Mən sosializmi bu baxımdan daha humanist düşüncə hesab edirəm.
Çünki sosializmin ən güclü ideyası yalnız sərvətin bölüşdürülməsi deyil.
İnsanın cəmiyyət qarşısında tək buraxılmamasıdır.
İnsan xəstələnəndə.
İşini itirəndə.
Yaşlananda.
Təhsil almaq istəyəndə.
Ailəsini dolandırmaqda çətinlik çəkəndə.
Həyatın ağır mərhələsi ilə üzləşəndə.
Dövlətin və cəmiyyətin ona “bazarda özünə yer tap” deməsi kifayət deyil.
Cəmiyyət insana sahib çıxmalıdır.
Çünki dövlət yalnız vergi toplayan, qanun yazan və büdcə idarə edən mexanizm deyil.
Dövlət həm də sosial məsuliyyətdir.
Mənim arzuladığım sosializm insanları yoxsulluqda bərabərləşdirən sistem deyil.
Mənim arzuladığım sosializm imkanlarda ədalət yaradan, əməyə hörmət edən, təhsili və səhiyyəni əlçatan edən, zəif insanı qoruyan, varlı insanın sərvət qazanmaq hüququnu isə cəmiyyət qarşısında məsuliyyətlə tarazlaşdıran bir sistemdir.
Kapitalizm bizə sərvət yaratmağın gücünü göstərdi.
Sosializm isə sərvətin kim üçün yaradıldığını soruşdu.
Mənim üçün ikinci sual daha vacibdir.
Çünki iqtisadiyyat insan üçün yaradılıb.
İnsan iqtisadiyyat üçün yox.
Kapital böyüyə bilər. Şirkətlər böyüyə bilər. Bazarlar böyüyə bilər. Dövlətlərin büdcələri böyüyə bilər.
Amma bütün bunların sonunda insanın həyatı yaxşılaşmırsa, həmin böyümənin mənası nədir?
Mənim cavabım sadədir.
İqtisadiyyatın ən böyük göstəricisi kapitalın nə qədər böyüməsi deyil, insanın nə qədər ləyaqətli yaşamasıdır.
