Ədəbiyyatın qəribə tərəfi var. Şair sağlığında mübahisə doğurur, haqqında müxtəlif fikirlər səslənir, yaradıcılığı bəzən qəbul edilir, bəzən rədd olunur. Sonra zaman keçir və bütün bu mübahisələrin içindən yalnız bir şey salamat çıxır: SÖZ.
Bu gün Salam Sarvanın 60 yaşı tamam olur.
Bu yubiley münasibətilə onun haqqında yazarkən mənim üçün əsas məsələ sadəcə bir şairi təbrik etmək deyil. Əsas məsələ Salam Sarvanın Azərbaycan ədəbiyyatındakı yerinə münasibət bildirməkdir.
Çünki son günlər onun yaradıcılığı ətrafında tənqidi fikirlər səslənir. Tənqid ədəbiyyat üçün lazımdır. Şairin yaradıcılığı da tənqid oluna bilər. Ciddi ədəbiyyat ciddi müzakirə tələb edir. Amma tənqidlə ədalətsiz münasibət arasında böyük fərq var.
Şairin yaradıcılığını bəyənməmək mümkündür. Onun poetikasını qəbul etməmək də mümkündür. Lakin onun yaratdığı poetik dünyanı görməmək üçün ya həmin yaradıcılığa diqqətlə baxmamaq, ya da poeziyanın öz ölçülərini unutmaq lazımdır.
Salam Sarvanın şeirlərində insanın özünə qarşı çıxması var. Ölüm var, tənhalıq var, ümidsizlik var, istehza var. Amma bütün bunların içində qəribə bir həyat enerjisi də yaşayır. O, ağrını pafosla təqdim etmir. Faciəni bəzən bir neçə sözün içinə yerləşdirir və oxucunu həmin sözlərin qarşısında düşünməyə məcbur edir.
Məsələn, onun şeirində belə deyilir:
“Nə qalan kimi qalıram, nə gedirəm gedən kimi. Bir yekəpər Ölüm gəzir yanımda Cangüdən kimi.”
Bu dörd misranın içində bütöv bir insan vəziyyəti var. İnsan nə tam gedə bilir, nə də qala bilir. Ölüm isə həyatın uzağında dayanan bir sonluq deyil, insanın yanında dolaşan bir “cangüdən” kimi təqdim olunur.
Bu, sadəcə söz oyunu deyil.
Bu, poetik düşüncədir.
Daha sonra şair yazır:
“Deyəsən dəli oluram, qılan yox əlac başıma: gövdəsindən dırmaşıram yıxılmış ağac başına.”
Burada Salam Sarvanın poetikasının başqa bir xüsusiyyəti görünür. O, məntiqin sərhədlərini pozaraq həqiqətin özünə yaxınlaşır. Yıxılmış ağaca dırmaşmaq ilk baxışda absurd görünür. Amma insan həyatının müəyyən məqamlarında elə deyilmi? İnsan bəzən dayağını itirdiyi halda həmin dayağa söykənməyə çalışır. Salam Sarvanın poetik gücü də bu qəribəliyi yadda qalan obrazla ifadə etməsindədir.
Sonra isə həmin daxma gəlir:
“Ya sök, ya tik, nə fərqi var, bu daxma düzəlməyəcək. Gəl sənə təsəlli verim: darıxma, düzəlməyəcək!”
Burada artıq ironiyanın gücü ortaya çıxır. “Düzəlməyəcək” sözünü təsəlli kimi işlətmək adi poetik düşüncənin sərhədlərindən kənara çıxır. Şair insanın ümidsizliyini elə bir ironiya ilə təqdim edir ki, oxucu həm gülümsəyir, həm də həmin gülüşün altında gizlənən ağrını hiss edir.
Əsl poeziya da elə budur.
Oxucuya hər şeyi izah etmək deyil. Bir neçə misra ilə onun daxilində sual yaratmaqdır.
Mən Salam Sarvanın yaradıcılığında bunu görürəm.
Ona görə də bu gün onun haqqında yazılan tənqidi fikirlərə qarşı bir sual vermək istəyirəm: Salam Sarvanı nə ilə ölçürük?
Haqqında yazılan yazıların sayı ilə?
Ədəbi çevrələrdə qazandığı münasibətlərlə?
Yoxsa yazdığı misraların yaddaşda qalmaq gücü ilə?
Əgər ölçümüz sonuncudursa, Salam Sarvan haqqında hökm vermək o qədər də asan deyil.
Çünki ədəbiyyatda bəzən bir misra bir kitabdan ağır gəlir.
Bəzən bir obraz uzun-uzadı nəzəri mülahizələrdən daha çox şey deyir.
Bəzən bir şairin bir neçə misrası onun haqqında yazılmış çoxsaylı tənqidi yazılardan daha uzunömürlü olur.
Mənə görə Salam Sarvanın ədəbi dəyəri də məhz burada başlayır.
Onun şeiri oxucunu rahat buraxmır. Həmişə bir narahatlıq saxlayır. İnsanın öz içində gizlətdiyi sualları üzə çıxarır. Gülüşün içində ağrı, ümidsizliyin içində həyat, ölümün yanında qəribə bir istehza yaradır.
Bu poeziya hamının xoşuna gəlməyə bilər.
Amma hamının xoşuna gəlmək ədəbiyyatın vəzifəsi deyil.
Şair oxucunu razı salmaq üçün yox, öz sözünü demək üçün yazır.
Salam Sarvan da öz sözünü deyib.
Həm də özünəməxsus şəkildə.
Ona görə Salam Sarvanın 60 illik yubileyini yalnız bir yubiley tarixi kimi yox, onun yaradıcılığı haqqında yenidən düşünmək üçün bir fürsət kimi qəbul etmək lazımdır.
Salam əmi, Sizi 60 illik yubileyiniz münasibətilə səmimi qəlbdən təbrik edirəm.
Sizə möhkəm cansağlığı, uzun ömür və yeni yaradıcılıq illəri arzulayıram.
Sizin sözünüzün öz yeri var.
Bu yerə kiminsə tərifi ilə gəlinməyib, kiminsə tənqidi ilə də itirilməyəcək.
Çünki ədəbiyyatda son sözü nə tərif deyir, nə də tənqid.
Son sözü zaman deyir.
Zamanın isə bir xüsusiyyəti var: həqiqi söz gec-tez öz sahibinin yanında qalır.
60 yaşınız mübarək, Salam əmi.
Sözünüz uzunömürlü olsun.
