ALAR… Bir elin iki yurdu

Azərbaycanın cənubunda elə kəndlər var ki, onların tarixini yalnız bu gün yerləşdiyi coğrafiya ilə izah etmək mümkün deyil. Bu kəndlərin keçmişində əsrlərin yaddaşı, köç yolları, yaylaq və qışlaq həyatı, nəsil bağları və zamanın içindən keçərək bu günə gəlib çatan adlar yaşayır. Alar belə kəndlərdəndir. ilkinxeber.az informasiya agentliyinin araşdırmasına görə, Alar adı Azərbaycan tarixində qədim etnonimlərdən biri kimi diqqət çəkir. Alarlar haqqında aparılmış elmi araşdırmalar bu adın tarixini orta əsrlərə qədər aparır. Teymur Bünyadov və Kərim Şükürovun Alarlar haqqında araşdırmasında alarların tarixi, Azərbaycanda məskunlaşması və müxtəlif bölgələrdəki yaşayış məntəqələri haqqında geniş məlumat verilir. Bu baxımdan Aları yalnız Cəlilabad və ya Yardımlı ilə məhdudlaşdırmaq doğru deyil. Aların arxasında daha geniş tarixi coğrafiya dayanır. Yardımlı Aları bu tarixi coğrafiyanın mühüm ünvanlarından biridir. Kənd Alar çayının sahilində, dağlıq ərazidə yerləşir. Burada aparılmış arxeoloji tədqiqatlar isə kəndin ətrafının yalnız sonrakı dövrlərin yaşayış məkanı olmadığını göstərir. Sarıbulaq yaylaqlarında aparılan araşdırmalar zamanı Son Tunc və İlk Dəmir dövrünə aid kurqanlar, saxsı qablar, tunc bəzək əşyaları, əmək alətləri və ritual izləri aşkarlanıb. Elmi araşdırmalarda həmin ərazidə yarımköçəri yaylaq maldarlığı ilə məşğul olmuş insanların izlərinin olduğu bildirilir. Alar mağarası da bu tarixi mənzərənin mühüm hissəsidir. Azərbaycan arxeologiyasına dair elmi nəşrlərdə Yardımlı rayonundakı Alar mağarasında daş məmulatlarının aşkar edildiyi və onların Orta Paleolit dövrünə aid ola biləcəyi qeyd olunur. Bu məlumat Alar adının ətrafındakı tarixi coğrafiyanın nə qədər qədim və çoxqatlı olduğunu göstərən mühüm faktlardan biridir. Beləliklə, Aların tarixini yalnız kəndin yaranma tarixi ilə ölçmək düzgün olmaz. Kəndin yerləşdiyi dağlıq coğrafiyada müxtəlif dövrlərə aid yaşayış və dəfn izlərinin mövcudluğu göstərir ki, bu torpaqlar insan üçün çox qədim zamanlardan cəlbedici olub. Aların tarixində yaylaq və qışlaq həyatı da xüsusi yer tutur. Dağlıq ərazilərdə yaşayan elatlar üçün yaylaq və qışlaq sadəcə mövsümi hərəkət deyildi. Bu, bütöv həyat sistemi idi. İnsanlar malını, ailəsini və təsərrüfatını təbiətin ritminə uyğun hərəkət etdirir, yayda dağlara, qışda isə daha münasib iqlimə malik düzənliklərə üz tuturdular. Məhz bu həyat tərzi Yardımlı Aları ilə Cəlilabad Aları arasındakı tarixi əlaqələrin formalaşmasını anlamaq üçün mühüm açar ola bilər. Cəlilabad rayonundakı Alar kəndi də qədim yaşayış məkanı üzərində formalaşmış kəndlərdəndir. Kənd ərazisində Eneolit dövrünə aid Ölütəpə yaşayış məskəninin mövcudluğu bu torpaqların tarixinin çox qədim qatlara gedib çıxdığını göstərir. Kəndin tarixi ilə bağlı materiallarda Alar adının etnonimlə bağlılığı və burada alarların məskunlaşması haqqında müxtəlif məlumatlar yer alır. Cəlilabad Alarının demoqrafik tarixində də diqqət çəkən göstəricilər var. Tarixi siyahıyaalma məlumatlarında kəndin əhalisinin min nəfərdən artıq olduğu göstərilir. Sonrakı statistik məlumatlarda isə kənd əhalisinin yeddi min nəfəri keçdiyi qeyd olunur. Bu artım Aların zaman keçdikcə böyük yaşayış məntəqəsinə çevrildiyini göstərməklə yanaşı, kənddə ailə və nəsil strukturlarının genişlənməsini də əks etdirir. Amma Aların tarixində rəqəmlərdən daha maraqlı bir məsələ var. Bu, insan yaddaşıdır. Yardımlı Alarında yaşayanların Cəlilabad Alarındakı insanlarla qohumluğu barədə məlumatlar yerli yaddaşda bu gün də qorunur. Açıq mənbələrdə Yardımlı Alarının sakinlərinin Cəlilabad Alarındakı insanları öz qohumları kimi təqdim etməsi barədə məlumatlara rast gəlinir. Bu bağlılıq göstərir ki, söhbət sadəcə eyni adlı iki kənddən getmir. Burada bir camaatın müxtəlif coğrafiyalarda davam edən həyatından söhbət gedir. Bu baxımdan köç məsələsinə də daha geniş yanaşmaq lazımdır. Alar camaatının bir hissəsinin Yardımlıdan Cəlilabad istiqamətində köçməsi tarixi yaddaşda mühüm yer tutur. Lakin Aların Cəlilabaddakı tarixini yalnız müəyyən bir dövrdə baş vermiş köçlə başlatmaq düzgün olmaz. Çünki həm Yardımlı Alarının, həm də Cəlilabad Alarının tarixi daha qədim proseslərin nəticəsidir. Sonrakı dövrlərdə baş verən köçlər isə bu iki yaşayış məntəqəsi arasındakı insan əlaqələrini daha da gücləndirib. İnsan köçəndə yalnız evini dəyişmir. O, öz adını aparır. Öz nəsil yaddaşını aparır. Öz adətini aparır. Öz kəndinin xatirəsini aparır. Bəzən isə ən qiymətli miras kimi doğulduğu yerin adını yeni yurdda yaşadır. Cəlilabad Alarının Yardımlı Aları ilə bağlılığında da məhz belə bir yaddaşın izlərini görmək mümkündür. Dağlardan düzənliyə uzanan bu tarix bir kəndin sadə köç hekayəsi deyil. Bu, təbiətin, təsərrüfatın, qohumluğun və insan iradəsinin birlikdə formalaşdırdığı uzun bir tarixi prosesdir. Yardımlı Alarında dağ həyatının izləri daha güclüdür. Burada maldarlıq, arıçılıq, kartofçuluq və əkinçilik kənd təsərrüfatının mühüm istiqamətləridir. Eyni zamanda kəndin demoqrafik vəziyyətində müəyyən dəyişikliklərin baş verdiyi və bəzi ailələrin başqa ərazilərə köç etdiyi barədə məlumatlar mövcuddur. Bu statistik və sosial dəyişikliklər Aların başqa bir problemini ortaya çıxarır. Kənd yalnız tarixini qorumaqla yaşaya bilmir. Kəndin yaşaması üçün insan lazımdır. Məktəb lazımdır. Yol lazımdır. İş yeri lazımdır. Təsərrüfat üçün imkan lazımdır. Əgər dağ kəndindən insanlar davamlı şəkildə köçürsə, bir müddət sonra yalnız evlər deyil, həmin kəndin canlı yaddaşı da zəifləyir. Bu məsələ Aların tarixi ilə bu günü arasında çox ciddi bir əlaqə yaradır. Əgər keçmişdə Alar camaatı öz adını başqa coğrafiyaya apararaq yaşada bilibsə, bu gün qarşıda tamam başqa bir məsələ dayanır. İndi söhbət kəndin adını yaşatmaqdan daha çox, kəndin özünü yaşatmaqdan gedir. Tarix bizə göstərir ki, Alar dəfələrlə dəyişən şəraitə uyğunlaşıb. Dağ həyatı dəyişib. Təsərrüfat dəyişib. Məskunlaşma formaları dəyişib. İnsanların yaşayış tərzi dəyişib. Amma Alar adı yaşamaqda davam edib. Bu adın əsrlər boyu qorunması təsadüfi deyil. Burada kollektiv yaddaşın böyük rolu var. Alar adı bir coğrafi göstəricidən daha artıqdır. Bu adın içində nəsillər var. Bu adın içində köç yolları var. Bu adın içində dağlar var. Bu adın içində düzənliklər var. Bu adın içində ata babaların xatirələri var. Və ən əsası bu adın içində bir camaatın özünü tanıma forması yaşayır. Bu səbəbdən Yardımlı Aları ilə Cəlilabad Alarını bir birindən ayrı düşünmək əvəzinə, onların arasındakı tarixi və qohumluq bağlarını birlikdə araşdırmaq daha doğru yanaşmadır. Aların gələcək araşdırmaları üçün kəndin yaşlı sakinlərinin xatirələri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Nəsil şəcərələri, köhnə ailə sənədləri, qəbirüstü yazılar, kənd məhəllələrinin adları və şifahi tarix materialları toplanarsa, bu iki kənd arasındakı əlaqələrin daha dərin qatlarını ortaya çıxarmaq mümkün olar. Çünki tarix yalnız arxivdə yazılmır. Tarix bəzən bir ağsaqqalın yaddaşında yaşayır. Bəzən köhnə bir qəbir daşında qalır. Bəzən bir ailənin qoruduğu sənəddə gizlənir. Bəzən isə kəndin adında yaşayır. Alar da belə bir addır. Yardımlıda Alar. Cəlilabadda Alar. İki ayrı coğrafiya. Amma eyni tarixi yaddaşın iki mühüm ünvanı. Bu gün Alar haqqında danışmaq əslində Azərbaycanın cənubunun tarixi haqqında danışmaqdır. Burada qədim yaşayış izləri, dağlıq mədəniyyət, yaylaq və qışlaq ənənəsi, köçlər, nəsil əlaqələri və müasir demoqrafik dəyişikliklər bir tarix xəttində birləşir. Aların hekayəsi bununla bitmir. Əksinə, bu yazı həmin tarixin daha dərindən araşdırılması üçün başlanğıcdır. Çünki Alar yalnız keçmişdən qalan bir ad deyil. Alar bu gün də yaşayan bir yaddaşdır. Bir elin yaddaşı. Bir camaatın yaddaşı. İki yurdun yaddaşı. Və bu yaddaşın gələcək nəsillərə çatdırılması artıq bizim üzərimizə düşən məsuliyyətdir.