ilkinxeber.az informasiya agentliyinin araşdırmasına görə, pandemiyalar və epidemiyalar haqqında cəmiyyətdə yaranan ən böyük suallardan biri xəstəliklərin təbii şəkildə meydana çıxması, yoxsa insan əli ilə yaradılması məsələsidir. Xüsusilə COVID-19 pandemiyasından sonra bu sual daha da böyüyüb. Sosial şəbəkələrdə virusların laboratoriyalarda hazırlandığı, müəyyən dövlətlərin və ya qlobal güclərin xəstəliklərdən siyasi və iqtisadi məqsədlərlə istifadə etdiyi barədə çoxsaylı iddialar yayılıb.
Bəs gerçək nədir?
Əvvəlcə bir həqiqəti qəbul etmək lazımdır. Epidemiyalar insanlıq tarixinin yeni hadisəsi deyil. Taun, çiçək, qrip, vəba, Ebola və digər yoluxucu xəstəliklər müxtəlif dövrlərdə milyonlarla insanın həyatına təsir edib. Yəni pandemiya anlayışı müasir dövrün siyasi layihəsi kimi meydana çıxmayıb. Yoluxucu xəstəliklər insan cəmiyyətləri mövcud olduğu qədər qədimdir.
Müasir elmdə epidemiyaların yaranmasının əsas mexanizmlərindən biri zoonotik keçiddir. Bu, heyvanlarda dolaşan virus və ya bakteriyanın müəyyən şəraitdə insanlara keçməsi deməkdir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, yeni ortaya çıxan yoluxucu xəstəliklərin 60 faizdən çoxu heyvan mənşəlidir. Meşələrin məhv edilməsi, urbanizasiya, heyvan ticarəti, intensiv kənd təsərrüfatı, iqlim dəyişiklikləri və insanlarla vəhşi təbiət arasındakı təmasların artması belə keçidlərin riskini yüksəldir.
Deməli, virusun ortaya çıxması üçün mütləq onu kiminsə əvvəlcədən planlaşdırması tələb olunmur. Təbiətin özündə milyonlarla mikroorqanizm mövcuddur. Onların genetik dəyişməsi, yeni mühitlərə uyğunlaşması və müxtəlif canlı növləri arasında keçidi təbii prosesdir. Problem insan cəmiyyətlərinin sıxlaşması və dünyanın əvvəlkindən daha çox əlaqələnməsidir. Bir kənddə başlayan yoluxma bir neçə həftə ərzində qitələrə yayıla bilir.
Amma burada başqa bir sual meydana çıxır. COVID-19 virusunun laboratoriya ilə əlaqəsi ola bilərdimi?
Bu suala cavab verərkən nə kor-koranə inkar, nə də sübutsuz ittiham doğru yanaşmadır. ÜST-nin 2025-ci ildə açıqladığı müstəqil qiymətləndirmədə mövcud elmi dəlillərin ağırlığının zoonotik keçidi daha çox dəstəklədiyi bildirilib. Eyni zamanda hesabatda laboratoriya insidenti ehtimalının tam bağlanmadığı qeyd olunub. Bunun əsas səbəbi ilkin məlumatların bir hissəsinin tam təqdim edilməməsidir. ÜST açıq şəkildə bildirir ki, bütün mümkün fərziyyələrin araşdırılması üçün əlavə məlumatlara ehtiyac qalır.
Burada çox mühüm fərq var. Laboratoriya mənşəli mümkün insidentlə virusun qəsdən yaradılması eyni şey deyil. Elmi araşdırmada laboratoriya qəzası ehtimalının müzakirə edilməsi avtomatik olaraq virusun bioloji silah kimi hazırlandığını göstərmir. Bu iki iddianı bir-birinə bərabər tutmaq faktların təhrif edilməsinə gətirib çıxarır.
Əslində insanların pandemiyaların arxasında gizli plan axtarmasının sosial səbəbləri daha maraqlıdır.
İnsan beyni böyük təhlükə qarşısında təsadüfə inanmaqda çətinlik çəkir. Qarşımızda görünməyən virus var, onun necə yayıldığını tam görmürük, iqtisadiyyat dayanır, insanlar ölür, sərhədlər bağlanır, gündəlik həyat dəyişir. Belə vəziyyətdə insan şüuru hadisəyə konkret səbəb və konkret günahkar tapmaq istəyir.
Çünki təsadüfi təhlükə qorxuludur. Planlaşdırılmış təhlükə isə qəribə şəkildə daha anlaşılan görünür. İnsan düşünür ki, əgər bunu kimsə yaradıbsa, deməli onu kimsə idarə edir. İdarə olunan təhlükə isə psixoloji baxımdan tamamilə nəzarətsiz təhlükədən daha rahat qəbul edilir.
Sosial şəbəkələr bu psixoloji mexanizmi daha da gücləndirir. Sensasion iddia elmi izahdan daha sürətlə yayılır. Bir neçə dəqiqəlik video illərlə aparılmış epidemioloji tədqiqatın nəticəsindən daha çox insana çata bilir. Nəticədə ehtimal fakt kimi təqdim olunur, şübhə sübut kimi qəbul edilir, emosional fikir isə elmi nəticəni əvəz edir.
Pandemiyaların qəsdən yaradılması iddiasının başqa bir qidalandırıcı mənbəyi də cəmiyyətin dövlətlərə, beynəlxalq təşkilatlara və böyük şirkətlərə olan inam problemidir. İnsanların müəyyən qurumlara inamı zəiflədikcə onların açıqlamalarına şübhə artır. Bu şübhənin özü problem deyil. Əksinə, şəffaflıq tələb etmək sağlam cəmiyyət üçün vacibdir. Problem sübut tələb edən şübhənin sübutsuz ittihama çevrilməsidir.
COVID-19 nümunəsi göstərdi ki, pandemiyanın mənşəyini araşdırmaq yalnız tibbi məsələ deyil. Bu, həm də siyasi, iqtisadi və sosial məsələdir. ÜST 2024-cü ildə yeni patogenlərin mənşəyinin araşdırılması üçün xüsusi qlobal çərçivə hazırlayıb. Burada epidemioloji məlumatların, insan və heyvan təmaslarının, genetikanın, ətraf mühit faktorlarının və laboratoriya təhlükəsizliyinin birlikdə araşdırılması nəzərdə tutulur.
Bu yanaşma bizə bir şeyi göstərir. Həqiqəti tapmaq üçün nə hər şeyi dövlətlərin üzərinə atmaq, nə də bütün şübhələri konspirasiya adlandırmaq kifayətdir. Elm sual verməkdən qorxmur. Əksinə, elm sualın ardınca sübut axtarır.
Bu gün əlimizdə olan məlumatlara əsasən pandemiyaların ümumi olaraq qəsdən yaradıldığı barədə etibarlı elmi sübut yoxdur. COVID-19-un mənşəyi ilə bağlı isə araşdırma tam bağlanmayıb və laboratoriya insidenti ehtimalı tam istisna edilməyib. Lakin laboratoriya insidenti ehtimalını qəsdən hazırlanmış bioloji hücum iddiası ilə eyniləşdirmək üçün də sübut yoxdur. Mövcud elmi dəlillərin ağırlığı SARS-CoV-2-nin zoonotik keçidini daha çox dəstəkləyir.
Ən təhlükəli məqam isə virusdan çox, cəmiyyətin həqiqətə münasibətidir.
İnsan qorxduğu zaman ona verilən ilk izaha inanmağa meyllənir. Halbuki pandemiya dövründə ən çox ehtiyac duyulan şey qorxu yox, düşünmək qabiliyyətidir. Çünki virus biologiyanın, pandemiya isə biologiya ilə cəmiyyətin qarşılaşmasının nəticəsidir.
Bəlkə də əsas sualımız xəstəliklərin kim tərəfindən yaradılması deyil. Əsas sual budur ki, biz gələcək pandemiyalara nə qədər hazırıq.
Əgər meşələri məhv ediriksə, vəhşi heyvanlarla təması artırırıqsa, şəhərləri həddindən artıq sıxlaşdırırıqsa, qlobal ticarəti sürətləndiririksə və səhiyyə sistemlərinə kifayət qədər yatırım etmiriksə, yeni epidemiyalar üçün şərait yaradırıq. Bu halda bütün məsuliyyəti görünməz bir düşmənin üzərinə atmaq asandır. Öz həyat tərzimizin və ictimai sistemimizin yaratdığı risklərə baxmaq isə daha çətindir.
Pandemiya bizə yalnız virusun nə qədər təhlükəli olduğunu göstərmir. O, cəmiyyətin qorxu qarşısında necə davrandığını da göstərir. İnsanlar fakt axtaranda cəmiyyət güclənir. Şayiəyə inananda isə virusdan əlavə ikinci bir xəstəlik meydana çıxır. O xəstəliyin adı ictimai inamsızlıqdır.
Və bəlkə də gələcək pandemiyalarda ən böyük mübarizə təkcə virusla olmayacaq. Həqiqətlə yalan, elm ilə manipulyasiya, sübut ilə şayiə arasında da mübarizə gedəcək.
