Gender bərabərliyi haqqında danışanda cəmiyyətin qarşısında çox mühüm bir sual dayanır. Kişi və qadın bərabərdirsə, bu, onların hər baxımdan eyni olması deməkdirmi? Yoxsa söhbət fərqləri qorumaqla hüquq və imkanları bərabərləşdirməkdən gedir?
ilkinxeber.az informasiya agentliyinin araşdırmasına görə, gender bərabərliyinin mahiyyətini anlamaq üçün ilk növbədə “bərabərlik” ilə “eynilik” anlayışlarını bir-birindən ayırmaq lazımdır. Bərabərlik insanın cinsinə görə hüquqdan, təhsildən, əməkdən, idarəçilikdən və ictimai həyatdan kənarlaşdırılmamasıdır. Eynilik isə insanların bütün xüsusiyyətlərinin bir-birinə bənzəməsi deməkdir. Gender bərabərliyi heç vaxt insanların eyniləşdirilməsi tələbi olmayıb. BMT-nin gender bərabərliyi anlayışında da vurğulanır ki, kişi və qadının hüquq, məsuliyyət və imkanlarının bərabər olması onların eyni olması anlamına gəlmir.
Məsələnin ziddiyyəti də məhz burada yaranır. Bir tərəfdə qadın və kişinin qanun qarşısında bərabərliyi dayanır. Digər tərəfdə isə onların bioloji və müəyyən sosial fərqləri mövcuddur. Əgər bərabərlik bu fərqləri tamamilə inkar etmək kimi başa düşülərsə, anlayışın özü yanlış istiqamətə gedə bilər. Əgər fərqlər bəhanə edilərək hüquq və imkanlar məhdudlaşdırılarsa, bu dəfə ayrı-seçkilik meydana çıxar.
Deməli, sağlam gender siyasəti nə kişini qadına, nə də qadını kişiyə çevirmək üzərində qurulmalıdır. Əsas məsələ insanın cinsinə görə dəyərinin dəyişməməsidir.
Məsələn, eyni işi görən qadınla kişinin əməkhaqqının fərqli olması gender bərabərliyi baxımından ciddi problemdir. Azərbaycan qanunvericiliyində də 2026-cı ildə eyni və ya bərabər dəyərli müxtəlif işi yerinə yetirən işçilərə bərabər əməkhaqqının təmin edilməsi ilə bağlı dəyişiklik edilib.
Amma bərabərlik yalnız maaş məsələsi deyil. Təhsil almaq, peşə seçmək, mülkiyyətə sahib olmaq, siyasi və ictimai həyatda iştirak etmək, qərar qəbul edən vəzifələrə yüksəlmək, təhlükəsiz yaşamaq və zorakılıqdan qorunmaq da bu anlayışın tərkib hissəsidir. Gender bərabərliyi hüquqi prinsip olmaqla yanaşı, cəmiyyətin öz daxilində münasibətlərin dəyişməsini də tələb edir.
Burada başqa bir yanlış yanaşma da var. Gender bərabərliyi yalnız qadınların problemi kimi təqdim edilir. Əslində isə bu, həm qadınların, həm də kişilərin həyatına təsir edən ictimai məsələdir. Ailədə məsuliyyətin bölüşdürülməsi, uşaqların tərbiyəsi, əmək bölgüsü və sosial gözləntilər kişilərin də üzərinə müəyyən stereotiplər qoyur. BMT də gender bərabərliyinin yalnız qadınların deyil, kişilərin də iştirakı ilə həyata keçirilməli olduğunu vurğulayır.
Cəmiyyətin ən böyük problemlərindən biri isə qanunla düşüncə arasındakı məsafədir. Qanunda qadınla kişi bərabər ola bilər, amma ailədə qız uşağına oğlan uşağından fərqli münasibət göstərilirsə, hüquqi bərabərlik gündəlik həyata tam keçmir. Qadının işləməsi “ailəyə qarşı çıxmaq” kimi qiymətləndirilirsə, kişinin uşağa qulluq etməsi “kişilikdən uzaqlaşmaq” hesab edilirsə, burada artıq hüquqdan çox sosial stereotiplər danışır.
Gender bərabərliyi məhz bu stereotiplərlə də mübarizə aparmalıdır. Lakin bunu başqa bir ifratla əvəz etmək də düzgün deyil. Kişi və qadının fərqli xüsusiyyətlərini, seçimlərini və həyat tərzlərini avtomatik olaraq problem kimi qəbul etmək də sağlam yanaşma deyil.
Əsl bərabərlik seçim hüququdur.
Qadın ailə qurmaq istəyirsə, bu onun seçimidir. İşləmək istəyirsə, qarşısında cinsinə görə maneə olmamalıdır. Rəhbər olmaq istəyirsə, onun qarşısında yalnız qadın olduğu üçün qapı bağlanmamalıdır. Eyni zamanda kişi ailəsi ilə daha çox vaxt keçirmək, uşağının tərbiyəsində fəal iştirak etmək və müəyyən sosial stereotiplərə uyğun yaşamamaq istəyirsə, onun seçiminə də hörmət edilməlidir.
Gender bərabərliyinin ən mühüm tərəfi insanı qəlibdən çıxarmaqdır. İnsan qadındır deyə müəyyən rola, kişi doğulub deyə başqa bir rola məcbur edilməməlidir. Ancaq bu, fərqlərin aradan qaldırılması deyil. Əksinə, fərqlərin mövcudluğunu qəbul edərək həmin fərqləri ayrı-seçkiliyin əsasına çevirməməkdir.
Azərbaycanda bu məsələ xüsusi əhəmiyyət daşıyır. UN Women məlumatlarına görə, ölkədə qadınların parlamentdə təmsilçiliyi 2024-cü ilin əvvəlində 18,1 faiz olub. Qadınların ödənişsiz ev və qayğı işlərinə sərf etdiyi vaxt da kişilərinkindən xeyli çoxdur. Bu rəqəmlər göstərir ki, hüquqi çərçivənin mövcudluğu hələ real sosial bərabərlik demək deyil.
Ona görə gender bərabərliyi ideyasını həyata keçirərkən üç anlayışı bir-birinə qarışdırmamaq lazımdır. Bərabərlik hüquqlarda olmalıdır. Ədalət imkanların real əlçatanlığında təmin edilməlidir. Fərqlilik isə insanın şəxsi xüsusiyyəti kimi qorunmalıdır.
Əgər biz kişini və qadını hər cəhətdən eyniləşdirməyə çalışsaq, insan təbiətinin müxtəlifliyini inkar etmiş olarıq. Əgər fərqləri əsas gətirib birini digərindən üstün tutsaq, ayrı-seçkilik yaradarıq.
Deməli, gender bərabərliyinin düzgün formulu “eyni olmaq” deyil, “bərabər dəyərə malik olmaq”dır.
Cəmiyyətin məqsədi qadını kişiyə, kişini qadına oxşatmaq yox, hər iki insanın öz həyatını ləyaqətlə qurmaq imkanını təmin etmək olmalıdır. Bərabərlik burada başlayır.
Və bəlkə də əsas sual budur: biz qadın və kişini eyniləşdirmək istəyirik, yoxsa onların fərqli olaraq da bərabər dəyərə malik olduğunu qəbul etməyə hazırıq?
Gender bərabərliyinin həqiqi sınağı məhz bu suala verdiyimiz cavabda gizlənir.
