İnsan işləyir, maaş alır, ailəsinin ehtiyaclarını qarşılamaq üçün zəhmət çəkir. Ayın əvvəlində gəlirini hesablayır, vacib ödənişlərini planlaşdırır. Lakin ay başa çatmamış qazandığı pulun böyük hissəsi xərclənir. Ərzaq alınır, kommunal ödənişlər edilir, nəqliyyat və digər gündəlik ehtiyaclar qarşılanır. Gözlənilməz xərc yarananda isə büdcədə nəzərdə tutulmayan boşluq ortaya çıxır.
Bəs vətəndaşın qazancı hara gedir? Orta aylıq əməkhaqqı ilə ailənin real ehtiyacları arasında hansı münasibət var? İnsan qazandığı pulla yalnız gündəlik tələbatını ödəyir, yoxsa gələcəyini düşünmək və ehtiyat vəsaiti toplamaq imkanı da əldə edir?
“ilkinxeber.az” informasiya agentliyi bu suallara rəsmi statistik göstəricilər, kommunal tariflər və ailə büdcəsinin əsas xərc istiqamətləri əsasında aydınlıq gətirməyə çalışır.
Rəqəmlər nə deyir?
Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2026-cı ilin yanvar–avqust aylarında ölkədə orta aylıq nominal əməkhaqqı 1 173 manat təşkil edib. Eyni dövrdə istehlak qiymətləri ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 5,7 faiz artıb. Ərzaq məhsulları, alkoqollu içkilər və tütün məmulatları üzrə artım isə 6,9 faiz olub.
Bu rəqəmlər araşdırmanın əsas suallarından birini ortaya çıxarır. Gəlirlərin nominal artımı insanların gündəlik ehtiyaclarını qarşılamaq imkanlarını hansı səviyyədə dəyişir?
Orta əməkhaqqı göstəricisi ölkədə bütün işçilərin bu məbləğdə maaş alması demək deyil. Kiminsə aylıq gəliri bu rəqəmdən aşağı, kiminsə gəliri isə xeyli yüksək ola bilər. Buna görə də yalnız orta əməkhaqqına əsaslanaraq əhalinin yaşayış səviyyəsi haqqında yekun fikir söyləmək düzgün olmaz.
Eyni zamanda, ümumi inflyasiya göstəricisi də hər bir ailənin xərcinin eyni faizlə artdığını göstərmir. Əgər ailənin büdcəsində ərzaq xərcləri böyük paya malikdirsə, ərzaq qiymətlərindəki dəyişiklik həmin ailənin maliyyə vəziyyətinə daha ciddi təsir göstərə bilər.
Ailənin gəliri ilk növbədə nəyə xərclənir?
Ailə büdcəsinin əsas istiqamətlərindən biri ərzaqdır. Qida məhsulları gündəlik tələbatın ayrılmaz hissəsidir və bu xərcləri uzun müddət təxirə salmaq mümkün deyil.
Dövlət Statistika Komitəsinin ev təsərrüfatları üzrə məlumatları ərzağın istehlak xərclərində böyük paya malik olduğunu göstərir. Bu göstəricinin əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, ailə büdcəsinin əhəmiyyətli hissəsi qidalanmaya sərf olunduqda digər ehtiyaclar üçün ayrılan vəsait azalır.
Dörd nəfərlik ailə ilə tək yaşayan şəxsin ərzaq xərcləri eyni ola bilməz. Uşaqların sayı, qidalanma ehtiyacları, ailənin alış-veriş vərdişləri və yaşadığı ərazi də büdcəyə təsir göstərir.
Burada əsas məsələ yalnız ərzağın qiyməti deyil, ailənin həmin məhsulları hansı miqdarda almağa məcbur olmasıdır. Məhsulların bahalaşması nəticəsində ailə əvvəlki büdcə daxilində daha az məhsul ala bilər. Bu halda nominal gəlir dəyişməsə də, həmin gəlirlə əldə edilən məhsul və xidmətlərin həcmi azalır.
Kommunal ödənişlər büdcənin dəyişməz hissəsidir
Elektrik enerjisi, təbii qaz, su və internet ödənişləri ailənin müntəzəm xərclərinə daxildir. Bu ödənişlər ərzaq alışından fərqli olaraq hər ay təkrarlanır və ailə büdcəsində əvvəlcədən nəzərə alınmalıdır.
Tarif Şurasının qərarına əsasən, 2026-cı il yanvarın 1-dən əhali abonentləri üçün elektrik enerjisi üzrə aylıq 1 manat sabit tarif tətbiq edilir. Bu məbləğ sərfiyyata görə hesablanan ödənişdən ayrıdır.
Təbii qaz üzrə isə illik istehlakın ilk 1 200 kubmetrinə hər kubmetr üçün 12,5 qəpik, 1 200 kubmetrdən 2 500 kubmetrədək olan hissəyə 22 qəpik, 2 500 kubmetrdən artıq hissəyə isə 30 qəpik tarif tətbiq edilir. Məişət abonentləri üçün aylıq 1 manat sabit tarif də nəzərdə tutulur.
Bu tariflər ailənin kommunal xərclərinin hesablanması üçün əsas yaradır. Lakin faktiki ödəniş istehlak həcmindən asılıdır. Qış aylarında qaz sərfiyyatı arta, yay aylarında isə elektrik enerjisi istifadəsi ailənin yaşayış şəraitinə uyğun olaraq dəyişə bilər. Su və internet xərcləri də ayrıca nəzərə alınmalıdır.
Deməli, kommunal ödənişlərin ailə büdcəsindəki payını müəyyən etmək üçün təkcə tariflərə baxmaq kifayət deyil. Ailənin real sərfiyyatı və aylıq hesabları da araşdırılmalıdır.
Mənzil və nəqliyyat xərcləri
Kirayədə yaşayan ailələr üçün mənzil xərci büdcənin ən böyük istiqamətlərindən birinə çevrilə bilər. Əməkhaqqının müəyyən hissəsi kirayəyə ayrıldıqdan sonra ərzaq, kommunal xidmətlər, nəqliyyat, geyim və digər ehtiyaclar üçün daha az vəsait qalır.
Mənzil sahibi olan ailələrdə kirayə xərci olmasa da, mənzilin saxlanılması, təmiri və digər məişət ehtiyacları əlavə xərc yarada bilər.
Nəqliyyat xərcləri də gəlirin real dəyərinə təsir göstərir. İşə və təhsil müəssisəsinə gündəlik gedib-gələn insanların aylıq nəqliyyat büdcəsi fərqlidir. Şəxsi avtomobildən istifadə edənlər üçün yanacaq, texniki xidmət və təmir xərcləri də nəzərə alınmalıdır.
Bakı ilə regionlar arasında müqayisə aparılarkən bu fərqləri ayrıca qiymətləndirmək vacibdir. Paytaxtda kirayə və nəqliyyat xərcləri daha böyük yük yarada bilər. Regionlarda isə iş imkanları, gəlir mənbələri və xidmətlərə çıxışla bağlı fərqli problemlər mövcuddur.
Ailənin büdcəsində nə qədər pul qalır?
Məsələnin ən mühüm tərəfi aylıq gəlirin zəruri xərclərdən sonra nə qədər hissəsinin ailənin sərəncamında qalmasıdır.
Bunu müəyyən etmək üçün ərzaq, kommunal xidmətlər, mənzil, nəqliyyat, səhiyyə, təhsil və digər xərclər ayrı-ayrılıqda hesablanmalıdır. Eyni zamanda, kredit ödənişləri və gözlənilməz xərclər də ailənin maliyyə vəziyyətinə təsir edə bilər.
Burada vacib bir fərq var. Ev təsərrüfatlarının istehlak xərcləri ilə ailənin bütün maliyyə öhdəlikləri eyni anlayış deyil. Kreditin qaytarılması, borclar və digər ödənişlər ailənin əlində qalan vəsaiti azalda bilər, lakin bunların hamısı istehlak xərcləri statistikasına daxil edilmir.
Ona görə də ailənin real maliyyə vəziyyətini müəyyən etmək üçün yalnız ərzaq və kommunal ödənişlərə deyil, bütün gəlir və xərc istiqamətlərinə baxmaq lazımdır.
Araşdırmanın davamı hansı suallara cavab verməlidir?
ilkinxeber.az informasiya agentliyinin araşdırmasının növbəti mərhələsində müxtəlif gəlir səviyyələrinə malik ailələrin büdcələri müqayisə edilməlidir. Aylıq gəliri 600 manat olan ailə ilə 1 200 manat gəlir əldə edən ailənin zəruri xərclərdən sonra əlində nə qədər vəsait qaldığı hesablanmalıdır.
Bu müqayisə konkret ailə büdcələri, real qiymətlər və əsaslandırılmış hesablamalar əsasında aparılmalıdır. Bakı və regionlar üzrə mənzil, ərzaq və nəqliyyat xərclərinin fərqləri də nəzərə alınmalıdır.
Aidiyyəti dövlət qurumlarından qiymət dəyişiklikləri, əhalinin gəlirləri, alıcılıq qabiliyyəti və sosial müdafiə tədbirləri barədə məlumat alınması araşdırmanın əhatəsini genişləndirə bilər.
Əsas məqsəd sadəcə qiymətlərin artdığını göstərmək deyil. Məqsəd ailənin gəliri ilə gündəlik ehtiyacları arasında hansı münasibətin yarandığını, zəruri xərclərin büdcədə nə qədər yer tutduğunu və ayın sonunda vətəndaşın sərəncamında nə qədər vəsait qaldığını faktlarla müəyyən etməkdir.
