ilkinxeber.az informasiya agentliyinin araşdırması
Azərbaycanda yolların tikintisi və təmiri üçün dövlət büdcəsindən vəsait ayrılır, köhnə asfalt örtükləri yenilənir, yaşayış məntəqələrində yollar yenidən qurulur. Lakin yeni təmir edilmiş yolun qısa müddət ərzində çökməsi, asfaltın çatlaması və çalaların yaranması görülən işlərin keyfiyyəti ilə bağlı ciddi suallar doğurur.
Yolun yenidən təmirə ehtiyac duyması yalnız sürücülərin rahatlığı məsələsi deyil. Burada dövlət vəsaitinin səmərəli istifadəsi, tikinti normalarına əməl olunması, podratçıların məsuliyyəti və texniki nəzarətin keyfiyyəti də müzakirə mövzusudur.
ilkinxeber.az informasiya agentliyi problemin mümkün texniki səbəblərini və yol təmiri ilə bağlı rəsmi sənədlərdə əksini tapan nöqsanları araşdırıb.
Hesablama Palatasının aşkarladığı nöqsanlar
Mövzu ilə bağlı diqqətçəkən məlumatlardan biri Azərbaycan Respublikasının Hesablama Palatasının 23 oktyabr 2026-cı ildə açıqladığı təhlillə bağlıdır.
Palata 2024–2025-ci illərdə 14 yerli icra hakimiyyəti orqanında avtomobil yollarının əsaslı təmirinə ayrılmış dövlət vəsaitlərinin istifadəsini araşdırıb. Təhlil Quba, Tərtər, İmişli, Qusar, Ağcabədi, Zaqatala, Lerik, Şabran, Gədəbəy, Ucar və Cəlilabad rayonlarını, eləcə də Mingəçevir, Lənkəran və Şəki şəhərlərini əhatə edib.
Hesablama Palatasının məlumatına görə, araşdırma nəticəsində görülmüş işlərin həcminin və dəyərinin artırılması ilə əlaqədar podratçılara ümumilikdə 1 milyon 78 min 610,9 manat artıq ödəniş edildiyi müəyyənləşdirilib. Bildirilib ki, həmin vəsait təhlil dövründə dövlət büdcəsinə tam bərpa olunub.
Palata yol təmirinə ehtiyacın əsaslandırılmasında da çatışmazlıqlar müəyyən edib. Texniki vəziyyətin qiymətləndirilməsi üçün instrumental müayinələr, ölçmələr, laborator sınaqlar və müvafiq texniki sənədlər lazımi səviyyədə tətbiq edilməyib. Qüsur aktları əsasən vizual baxış əsasında hazırlanıb.
Bu yanaşma yolun real texniki vəziyyətinin müəyyənləşdirilməsini, təmir işlərinin zəruriliyinin əsaslandırılmasını və görülmüş işlərin nəticələrinin obyektiv qiymətləndirilməsini çətinləşdirir.
Burada mühüm bir məqamı da nəzərə almaq lazımdır. Hesablama Palatasının təhlili sənədlər əsasında aparılıb, yerində nəzarət ölçmələri keçirilməyib. Buna görə aşkarlanmış maliyyə və sənədləşmə nöqsanlarını konkret yol sahələrindəki çökmələrin birbaşa səbəbi kimi təqdim etmək olmaz. Bununla belə, həmin nəticələr yol təmiri sahəsində nəzarət mexanizmlərinin nə dərəcədə işlədiyi barədə ciddi suallar yaradır.
Layihədə asfaltın qalınlığı hər şeyi həll etmir
Yolun davamlılığı yalnız üst qatına çəkilən asfaltın qalınlığından asılı deyil. Tikinti zamanı torpaq yatağının vəziyyəti, əsas qatların möhkəmliyi, səthin meyilliliyi, suötürücü sistemlərin işləkliyi və materialların texniki göstəriciləri birlikdə nəzərə alınmalıdır.
Hesablama Palatasının açıqlamasında layihə-smeta sənədləri ilə bağlı da mühüm çatışmazlıqlar göstərilib. Layihələrdə əsasən asfalt-beton örtüyünün qalınlığının müəyyənləşdirilməsi ilə kifayətlənildiyi, yolun uzununa və eninə profillərinin, meyillilik göstəricilərinin və səth sularının kənarlaşdırılması üzrə texniki həllərin lazımi səviyyədə nəzərə alınmadığı bildirilib.
Bu, mühüm texniki məsələdir. Yolun səthi elə qurulmalıdır ki, yağış suları hərəkət hissəsində toplanmasın və nəzərdə tutulan istiqamətdə kənarlaşdırılsın. Suyun yol üzərində qalması və alt qatlara daxil olması konstruksiyanın dayanıqlığına mənfi təsir göstərə bilər.
Bununla belə, konkret yolun çökməsinin səbəbini yalnız layihə sənədlərinə əsasən müəyyən etmək mümkün deyil. Bunun üçün həmin ərazidə texniki müayinə aparılmalı, yolun konstruktiv qatları və suötürücü sistemi yoxlanılmalıdır.
Çökmənin səbəbi asfaltın altında ola bilər
Yol örtüyündə yaranan çökəklik ilk baxışda asfaltın keyfiyyətsizliyi təsiri bağışlaya bilər. Lakin problemin mənbəyi asfaltın altında yerləşən qatlarda da ola bilər.
Yolun əsasını təşkil edən materiallar lazımi səviyyədə sıxlaşdırılmadıqda, torpaq yatağı düzgün hazırlanmadıqda və ya konstruktiv qatların qalınlığı layihəyə uyğun olmadıqda nəqliyyat vasitələrinin yükü altında deformasiya yarana bilər. Bu halda üst qatın yenidən asfaltlanması problemin əsas səbəbini aradan qaldırmır.
Asfalt-beton qarışığının tərkibi, daş materialların keyfiyyəti, qarışığın temperaturu, döşənmə və sıxlaşdırılma texnologiyası da mühüm amillərdir. Texnoloji tələblərin pozulması örtüyün davamlılığını zəiflədə bilər.
Azərbaycan qanunvericiliyində avtomobil yollarının tikintisi və təmiri zamanı müayinə, yoxlama və sınaqların aparılması qaydaları nəzərdə tutulur. Həmin qaydalarda asfalt-beton örtüyünün texniki vəziyyətinin, yol konstruksiyasının möhkəmliyinin və suötürücü qurğuların vəziyyətinin qiymətləndirilməsi ilə bağlı tələblər mövcuddur.
Deməli, yolun keyfiyyətini müəyyənləşdirmək üçün yalnız hazır səthə baxmaq kifayət etmir. İşlərin layihəyə uyğun yerinə yetirilməsi müvafiq texniki ölçmələr və sınaqlarla təsdiqlənməlidir.
Yeraltı kommunikasiya xətləri də yoxlanılmalıdır
Asfaltın çökməsinə səbəb ola biləcək digər amil yeraltı su və kanalizasiya xətlərində yaranan nasazlıqlardır. Borulardakı sızmalar torpağın yuyulmasına və yolun altında boşluqların yaranmasına gətirib çıxara bilər. Kommunikasiya xətlərinin təmiri üçün aparılan qazıntılardan sonra torpaq qatlarının düzgün bərpa edilməməsi də sonradan çökmə riski yaradır.
Belə hallarda məsuliyyəti avtomatik olaraq asfalt işlərini görən şirkətin üzərinə qoymaq düzgün olmaz. Problemin hansı mərhələdə yarandığı, kommunikasiya qurumlarının fəaliyyəti və əvvəlki tikinti işlərinin keyfiyyəti ayrıca araşdırılmalıdır.
Hər bir çökmə üzrə texniki rəy hazırlanması səbəbin müəyyənləşdirilməsi üçün vacibdir. Bu, həm əsassız ittihamların qarşısını alar, həm də həqiqi məsuliyyət daşıyan tərəfin müəyyən edilməsinə imkan verər.
Tender və qəbul aktları ilə bağlı suallar
Hesablama Palatasının təhlilində satınalma prosedurları ilə bağlı da diqqətçəkən məqamlar yer alıb.
Palatanın məlumatına görə, altı yerli icra hakimiyyəti orqanında ümumi dəyəri 6 milyon 291 min 235 manat olan yol təmiri işləri üzrə satınalma müqavilələri bağlandıqdan cəmi bir və ya iki gün sonra, ayrı-ayrı hallarda isə dörd gün ərzində işlərin başa çatmasına dair qəbul aktları rəsmiləşdirilib.
Palata bu halları satınalma prosedurundan əvvəl işlərə başlanıldığının göstəricisi kimi qiymətləndirib.
Bu faktlar konkret yol örtüyünün keyfiyyətsiz olduğunu birbaşa sübut etmir. Ancaq satınalma, icra və qəbul proseslərinin hansı qaydada təşkil edildiyini, işlərin həcminin və keyfiyyətinin necə yoxlanıldığını araşdırmağı zəruri edir.
Qəbul aktı sadəcə görülmüş işin sənədləşdirilməsi olmamalıdır. Həmin sənəd faktiki icranın layihəyə uyğunluğunu, istifadə olunan materialların tələblərə cavab verməsini və işlərin texniki normalara əsasən tamamlanmasını təsdiqləməlidir.
Əgər bu mərhələdə obyektiv ölçmələr və laborator sınaqlar aparılmırsa, yolun real keyfiyyətini sənədlər əsasında müəyyənləşdirmək çətinləşir.
Yol yenidən çökəndə məsuliyyət kimə aiddir?
Bu sualın cavabı hər konkret hadisənin səbəbindən asılıdır. Çökmə layihə səhvi, tikinti texnologiyasının pozulması, materialların normativ tələblərə uyğun olmaması, kommunikasiya qəzası və ya istismar zamanı yaranan başqa amillərlə bağlı ola bilər.
Ona görə də əsaslı təmir edilmiş yolun zəmanət müddətində sıradan çıxması halında ilk növbədə texniki araşdırma aparılmalı, qüsurun səbəbi müəyyənləşdirilməli və müqavilə öhdəlikləri yoxlanılmalıdır.
Qüsurun podratçının məsuliyyətinə aid olduğu müəyyənləşdirilərsə, müqavilədə nəzərdə tutulan tədbirlər tətbiq edilməlidir. Əgər problem başqa səbəbdən yaranıbsa, məsuliyyət də müvafiq faktlar əsasında müəyyənləşdirilməlidir.
Dövlət vəsaitinin səmərəli istifadəsi baxımından təkrar təmir xərclərinin səbəblərinin də sənədləşdirilməsi vacibdir. Eyni yol sahəsinin qısa müddətdə yenidən təmir edilməsi əvvəlki işlərin keyfiyyəti ilə bağlı yoxlama aparılması üçün əsas olmalıdır.
Araşdırmanın cavab gözləyən sualları
ilkinxeber.az informasiya agentliyi hesab edir ki, yeni çəkilən yolların qısa müddətdə çökməsi ilə bağlı məsələyə ümumi açıqlamalarla deyil, konkret texniki göstəricilər və sənədlər əsasında aydınlıq gətirilməlidir.
Aidiyyəti qurumlar aşağıdakı suallara cavab verməlidir.
– Yeni çəkilmiş və əsaslı təmir edilmiş yollarda çökmə hallarının səbəbləri hansı üsullarla müəyyənləşdirilir?
– Asfaltın qalınlığı, sıxlığı, tərkibi və yolun alt qatlarının keyfiyyəti hansı laborator sınaqlarla yoxlanılır?
– Görülmüş işlərin qəbulu zamanı faktiki ölçmələr və texniki sınaqlar hansı qaydada aparılır?
– Zəmanət müddətində sıradan çıxan yol sahələri üzrə podratçılara hansı tədbirlər tətbiq edilir?
– Eyni yolun təkrar təmiri üçün vəsait ayrıldıqda əvvəlki işlərin keyfiyyəti ayrıca araşdırılırmı?
– Hesablama Palatasının müəyyən etdiyi nöqsanların aradan qaldırılması üçün hansı nəzarət tədbirləri görülüb?
Bu sualların cavablandırılması yol tikintisində keyfiyyətə nəzarətin real vəziyyətini qiymətləndirməyə imkan verər.
Yolun keyfiyyəti yalnız çəkilən asfaltın miqdarı ilə ölçülməməlidir. Əsas meyar görülən işin texniki tələblərə uyğunluğu, davamlılığı və ayrılan vəsaitin qarşılığında əldə olunan nəticədir.
Hesablama Palatasının təhlilində əksini tapan maliyyə və sənədləşmə nöqsanları yol təmiri sahəsində nəzarət mexanizmlərinin gücləndirilməsinin vacibliyini göstərir. Lakin konkret yolun niyə çökdüyü yalnız yerində texniki müayinə, laborator sınaqlar və müvafiq sənədlərin yoxlanılması ilə müəyyən edilə bilər.
Dövlət büdcəsi hesabına çəkilən yol qısa müddət sonra yenidən təmir tələb edirsə, məsələ yalnız asfaltın bərpası ilə yekunlaşmamalıdır. Əvvəlki işlərin keyfiyyəti yoxlanılmalı, problemin mənbəyi müəyyən edilməli və məsuliyyət qanunvericiliyə uyğun həll olunmalıdır.
