İnsan texnologiyanın həyatın bütün sahələrinə nüfuz etdiyi, süni intellektin inkişaf etdiyi, kosmosun ən uzaq nöqtələrinin araşdırıldığı bir dövrdə yaşayır. Buna baxmayaraq, cəmiyyətdə hələ də falçıya gedən, cadugərə müraciət edən, “üstündə cadu var” deyə düşünən, gələcəyini kartlardan, qəhvə fincanından və müxtəlif mistik üsullardan öyrənməyə çalışan insanlar var.
ilkinxeber.az informasiya agentliyinin araşdırmasına görə, məsələ yalnız savadsızlıqla izah edilə bilməz. Çünki mistikaya inanan insanların arasında təhsil səviyyəsi yüksək olanlar da var. Burada daha mürəkkəb psixoloji və sosial mexanizmlər fəaliyyət göstərir.
İnsan niyə falçıya inanır?
İnsan gələcəyi bilmədiyi üçün qeyri-müəyyənlikdən narahat olur. İşinin necə nəticələnəcəyini, münasibətinin davam edib-etməyəcəyini, pul probleminin nə vaxt bitəcəyini, xəstəliyinin hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyini bilmək istəyir. Cavab tapa bilməyəndə isə hazır cavab təklif edən şəxs onun üçün cəlbedici görünür.
Falçı məhz həmin boşluğa daxil olur.
“Üzərində ağırlıq var”, “sənə paxıllıq edən biri var”, “yaxın zamanda həyatında dəyişiklik olacaq”, “keçmişdən qalan bir məsələ var” kimi ifadələr demək olar ki, çoxsaylı insanın həyatına uyğun gəlir. İnsan isə həmin sözlərdən öz həyatına uyğun olan hissələri seçir.
Psixologiyada bu mexanizm Barnum effekti kimi tanınır. İnsan ümumi və qeyri-müəyyən təsvirləri sanki yalnız ona aid edilmiş xüsusi məlumat kimi qəbul edə bilər. Bu effekt falçılıq, astrologiya və digər oxşar praktikaların inandırıcı görünməsində rol oynaya bilər.
Bəs “falçı mənim haqqımda necə bildi?” sualının cavabı nədir?
Çox vaxt falçı insanın reaksiyalarını, danışıq tərzini, verdiyi cavabları və emosional vəziyyətini müşahidə edir. Ümumi fikir söyləyir və qarşı tərəfin reaksiyasına əsasən istiqaməti dəyişir.
Məsələn, “ailəndə problem yaşamısan” deyir. Qarşı tərəf reaksiya verirsə, söhbət həmin istiqamətdə davam etdirilir. Reaksiya yoxdursa, başqa mövzuya keçilir.
Nəticədə insan düşünür ki, falçı onun həyatını “oxudu”.
Əslində isə söhbət çox vaxt müşahidə, ehtimal, ümumi ifadələr və insanın öz verdiyi məlumatların birləşməsindən gedir. Araşdırmalarda belə üsulların insanlarda şəxsi doğrulama hissini gücləndirə bildiyi göstərilib.
Ən təhlükəli mərhələ isə bundan sonra başlayır.
İnsan bir dəfə falçıya inanandan sonra qərarlarını öz iradəsi ilə deyil, həmin şəxsin sözləri ilə verməyə başlayır.
“Falçı dedi ki, bu insan mənə uyğun deyil.”
“Dedi ki, üstümdə cadu var.”
“Dedi ki, filan ayda həyatım dəyişəcək.”
“Dedi ki, pul versəm, cadu açılacaq.”
Beləliklə, insan öz həyatının məsuliyyətini tədricən başqa bir şəxsin əlinə verir.
Burada artıq söhbət sadəcə inancdan getmir. Söhbət insanın psixoloji və maddi baxımdan manipulyasiya edilməsindən gedir.
Cadugərlik qorxusu isə daha ağır nəticələr yarada bilər.
İnsan həyatında baş verən uğursuzluğun səbəbini öz davranışlarında, iqtisadi vəziyyətdə, münasibətlərdə və ya real problemlərdə axtarmaq əvəzinə “cadu” ilə izah etdikdə problemin həlli də yanlış istiqamətə yönəlir.
Xəstə həkimə getmək əvəzinə falçıya müraciət edə bilər.
Ailə problemi yaşayan insan qarşı tərəflə danışmaq əvəzinə “cadu açdırmağa” pul xərcləyə bilər.
Maddi çətinlik yaşayan şəxs real səbəbləri araşdırmaq əvəzinə “bəxtim bağlanıb” düşüncəsinə qapıla bilər.
Beləliklə, mistik inanc real problemin üzərinə pərdə çəkir.
Əslində insanın ehtiyacı çox vaxt fal deyil, ümiddir.
Falçı gələcəyi göstərmir. O, insana gələcəyi bildiyini hiss etdirir.
İnsan isə həmin hissə ehtiyac duyur.
Çünki qeyri-müəyyənlik ağırdır. Hazır cavab isə rahatlıq verir.
Məsələ də məhz buradadır. İnsan rahatlıq naminə düşünməkdən imtina etdikdə, onun yerinə başqaları düşünməyə başlayır.
Müasir cəmiyyətin əsas problemi mistikaya inanan insanı məsxərəyə qoymaq deyil. Əsas məsələ ona düşünməyi, sual verməyi, sübut tələb etməyi və qərarlarını öz iradəsi ilə verməyi öyrətməkdir.
Çünki falçıya verilən puldan daha qiymətli olan insanın öz həyatına nəzarətidir.
Və bəlkə də ən böyük “cadu” insanın öz ağlından şübhələnməyə başlamasıdır.
