Bu gün Azərbaycanda bir sual məni ciddi düşündürür. Niyə cəmiyyətdə biliyin, təcrübənin, düşüncənin və mənəvi dəyərlərin daşıyıcısı olan ziyalı əvvəlki nüfuzunu qoruya bilmir? Niyə illərlə oxuyan, araşdıran, ömrünü elmə, ədəbiyyata, mədəniyyətə sərf edən insanla pulunu, vəzifəsini və əlaqələrini nümayiş etdirən adam eyni tərəzidə çəkilmir? Hətta elə hallar yaranır ki, ikinciyə göstərilən münasibət birincidən qat-qat artıq olur.
Bu, təkcə ziyalının problemi deyil. Bu, cəmiyyətin öz dəyərlərinə münasibətinin göstəricisidir.
Ziyalı kimdir? Ziyalı yalnız diplomu olan, elmi dərəcə daşıyan, kitab yazan, universitetdə dərs deyən insan deyil. Ziyalı düşünən, düşündürən, hadisələrə başqalarının görə bilmədiyi tərəfdən baxan, həqiqəti şəxsi maraqlarından üstün tutmağa çalışan insandır. Onun əsas sərvəti nə pulu, nə vəzifəsi, nə də tanışlarıdır. Onun sərvəti biliyi, vicdanı və sözünün çəkisidir.
Ancaq bu gün həmin sərvətin cəmiyyətdə nə dərəcədə qiymətləndirildiyi ciddi sual doğurur.
Səbəblərdən biri maddi imkanların insanın ictimai nüfuzunu müəyyənləşdirən əsas meyarlardan birinə çevrilməsidir. Kimin bahalı avtomobili var, kimin yüksək vəzifəsi var, kimin imkanları genişdir, kimin ətrafında çox adam toplaşır? Təəssüf ki, insan haqqında fikir formalaşdırılarkən bu sualların çəkisi onun biliyindən, dünyagörüşündən və şəxsiyyətindən daha ağır ola bilir. Belə münasibət şəraitində kitab oxuyan, düşünən, cəmiyyətin problemlərini araşdıran insanın diqqətdən kənarda qalması təəccüblü görünmür.
Amma məsələni yalnız maddi imkanlarla izah etmək də doğru olmaz. Burada təhsilə və biliyə münasibət məsələsi var. Təhsil diplom əldə etmək vasitəsinə çevriləndə, oxumaq dünyagörüşünü artırmaq üçün deyil, yalnız iş tapmaq və vəzifə qazanmaq üçün lazım bilinəndə cəmiyyətin düşüncə mühiti zəifləyir. İnsan kitabın dəyərini, elmin əhəmiyyətini, müstəqil düşüncənin gücünü anlamırsa, ziyalının sözünə də lazımi qiyməti vermir.
Digər səbəb ziyalının öz mövqeyi ilə bağlıdır. Bunu da açıq demək lazımdır. Ziyalı adı daşıyan hər kəs bu adın məsuliyyətini eyni səviyyədə daşımır. Cəmiyyətin ağrılı məsələləri qarşısında susan, şəxsi marağını ictimai mənafeyindən üstün tutan, həqiqəti demək əvəzinə münasibətini mövqeyindən və şəraitdən asılı olaraq dəyişən insan öz nüfuzunu özü zəiflədir. İllərlə qazanılan hörmət bir neçə yanlış mövqe ilə itirilə bilər.
Ziyalının sözü yalnız biliyinə görə deyil, həmin biliyin qarşısında daşıdığı məsuliyyətə görə qiymətlidir. Əgər insan cəmiyyətə doğru yol göstərmək iddiasındadırsa, əvvəlcə öz davranışı ilə nümunə olmalıdır. Əks halda, onun diplomu, elmi adı və yazdığı kitablar ictimai etimadı qorumaq üçün kifayət etməyəcək.
Bununla belə, ziyalının nüfuzunun azalmasını yalnız ziyalıların özündə axtarmaq da birtərəfli yanaşma olardı. Cəmiyyətin düşünən insanlara münasibəti, mediada hansı şəxslərin önə çıxarılması, ictimai müzakirələrdə biliyin və arqumentin nə qədər yer tutması da əhəmiyyətlidir. Əgər insanlara yalnız var-dövlət, qalmaqal və zahiri uğur nümunələri təqdim edilirsə, elm adamının, müəllimin, yazıçının, tədqiqatçının əməyi arxa plana keçir. Bu halda problem təkcə fərdlərin seçimində deyil, cəmiyyətin hansı dəyərləri önə çıxarmasında da axtarılmalıdır.
Bəs bunun nəticəsi nədir?
Ən ağır nəticə gənclərin nümunə seçimi ilə bağlıdır. Uşaq və yeniyetmə ətrafında kimlərin hörmət qazandığını görür və öz gələcəyini həmin nümunələrə uyğun təsəvvür edir. Əgər zəhmətlə qazanılmış bilikdən daha çox asan əldə edilən şöhrət, düşüncədən daha çox nümayiş, şəxsiyyətdən daha çox maddi imkan qiymətləndirilirsə, gəncin qarşısında yanlış meyarlar formalaşır. O zaman oxumağın, araşdırmağın, peşəkar inkişafın və mənəvi kamilləşmənin əhəmiyyəti azalır.
Başqa bir təhlükə ictimai müzakirələrin səviyyəsinin aşağı düşməsidir. Ziyalının sözü eşidilməyəndə, əsaslandırılmış fikir yerini emosional reaksiyalara verəndə problemlərin həlli də çətinləşir. Çünki cəmiyyətin inkişafı yalnız iqtisadi imkanlardan asılı deyil. Düşünmək, müqayisə aparmaq, səhvləri etiraf etmək və doğru nəticə çıxarmaq bacarığı da lazımdır. Bu keyfiyyətlər isə biliyə və müstəqil düşüncəyə hörmət olan mühitdə inkişaf edir.
Ziyalının cəmiyyətdəki mövqeyi zəiflədikcə müəllimin əməyi də lazımi qiyməti almaya, alimin araşdırması diqqətdən kənarda qala, yazıçının sözü oxucusuna çatmaya bilər. Nəticədə cəmiyyət özünün intellektual imkanlarından tam istifadə edə bilmir. Bu, bir insanın nüfuzunu itirməsindən daha böyük itkidir.
Mənə görə, burada bir məqamı da unutmaq olmaz. Ziyalıya hörmət tələb etmək asandır, həmin hörmətə layiq olmaq isə məsuliyyət tələb edir. Ziyalı da cəmiyyətin içində yaşayır, onun problemlərini görür, ağrılarını hiss edir. O, yalnız kitab yazmaqla, auditoriyada mühazirə oxumaqla və ya elmi adını təqdim etməklə öz vəzifəsini tam yerinə yetirmiş sayılmır. İctimai məsuliyyət hissi, dürüstlük və prinsipiallıq da onun kimliyinin ayrılmaz hissəsi olmalıdır.
Eyni zamanda, cəmiyyət də insanları yalnız vəzifəsinə, var-dövlətinə və tanınmışlığına görə qiymətləndirmək vərdişindən uzaqlaşmalıdır. Müəllimin, alimin, həkimin, yazıçının, mühəndisin və başqa peşə sahiblərinin əməyinə hörmət gündəlik davranışda görünməlidir. Bu münasibət təkcə xoş sözlərlə yaranmır. Ədalətli qiymətləndirmə, əməyə verilən dəyər, keyfiyyətli təhsilə münasibət və ictimai müzakirələrdə biliyə yer ayrılması da həmin hörmətin göstəricisidir.
Mən bu məsələyə yalnız keçmişə həsrət kimi baxmıram. Hər dövrün öz problemləri, öz dəyərli insanları olub. Bu gün də ölkəmizdə savadlı, prinsipial, vicdanlı, ömrünü elmə və cəmiyyətə xidmətə həsr edən insanlar var. Məsələ onların yoxluğunda deyil, əməyinin və sözünün cəmiyyətdə nə qədər eşidilməsindədir.
Ziyalıya hörmətin bərpası üçün ilk növbədə biliyin dəyəri yenidən gündəlik həyatın meyarına çevrilməlidir. Təhsil yalnız diplomla ölçülməməli, insanın düşüncəsi, davranışı və cəmiyyətə verdiyi töhfə ilə qiymətləndirilməlidir. Ziyalılar da öz sözlərinin məsuliyyətini anlamalı, cəmiyyət isə onların fikirlərini yalnız xoşuna gələndə deyil, əsaslandırılmış və faydalı olduğu üçün dinləməyi bacarmalıdır.
Çünki ziyalıya hörmət bir nəfərin şəxsi nüfuzu məsələsi deyil. Bu, cəmiyyətin hansı gələcəyə doğru getdiyini göstərən meyarlardan biridir. Biliyin deyil, nümayişin; vicdanın deyil, şəxsi marağın; düşüncənin deyil, zahiri görünüşün üstün tutulduğu mühitdə sağlam ictimai inkişafdan danışmaq çətinləşir.
Mənim qənaətim budur ki, ziyalıya hörmət tələb etməklə deyil, biliyə, vicdana və həqiqətə hörmət etməklə başlayır. Ziyalı öz məsuliyyətini daşımalı, cəmiyyət isə onun sözünü eşitməyi bacarmalıdır. Əks halda, bu gün qiymətini vermədiyimiz düşüncənin, sabah həll edə bilmədiyimiz problemlər qarşısında nə qədər vacib olduğunu anlayacağıq.
