Son illərdə ətrafımızda bağırsaq xərçəngi diaqnozu alan insanların sayının artdığını daha çox eşidirik. Kiminsə yaxın qohumu bu xəstəliklə mübarizə aparır, kiminsə tanışı isə xəstəlik səbəbindən həyatını itirib. Təbii olaraq sual yaranır: bağırsaq xərçənginin səbəbi nədir və müasir həyat tərzimiz bu xəstəliyin yayılmasına nə qədər təsir edir?
ilkinxeber.az informasiya agentliyinin araşdırmasına görə, burada söhbət yalnız bir səbəbdən getmir. Kolorektal xərçəngin yaranmasında yaş, genetika, qidalanma, artıq çəki, fiziki passivlik, siqaret və alkoqol kimi bir sıra amillərin birgə təsiri rol oynayır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, kolorektal xərçəng dünyada ən geniş yayılmış xərçəng növlərindən biridir və 2022-ci ildə təxminən 1,9 milyon yeni hadisə qeydə alınıb, 900 mindən çox insan bu xəstəlikdən dünyasını dəyişib.
Qidalanma məsələsi
Müasir insanın qida rasionu əvvəlki nəsillərdən ciddi şəkildə fərqlənir. Hazır və emal olunmuş qidaların, kolbasa və digər emal edilmiş ət məhsullarının, qırmızı ətin və yüksək kalorili qidaların geniş istifadəsi diqqət çəkir.
Elmi məlumatlar emal edilmiş ət məhsullarının yüksək istehlakı ilə kolorektal xərçəng riski arasında əlaqə olduğunu göstərir. Əvəzində tərəvəz, meyvə və tam taxıllarla zəngin qidalanma daha sağlam seçim hesab olunur.
Burada vacib məqam odur ki, hər gün kolbasa və ya qırmızı ət yeyən insanın mütləq xərçəng olacağı fikri doğru deyil. Söhbət riskin artmasından gedir. Xərçəng çoxsaylı amillərin qarşılıqlı təsiri nəticəsində yaranan mürəkkəb xəstəlikdir.
Hərəkətsiz həyat tərzi
İş, nəqliyyat və texnologiyanın inkişafı fiziki fəaliyyəti gündəlik həyatımızdan getdikcə uzaqlaşdırıb. Uzun müddət oturmaq, az hərəkət etmək və artıq çəki bağırsaq xərçəngi üçün risk faktorları arasında göstərilir.
ÜST və digər səhiyyə qurumları fiziki aktivliyin artırılmasını və sağlam bədən çəkisinin qorunmasını kolorektal xərçəng riskinin azaldılması baxımından mühüm tədbirlərdən hesab edir.
Siqaret və alkoqol
Siqaretin ağciyər xərçəngi ilə əlaqəsi hamıya məlumdur. Lakin tütün istifadəsi digər xərçəng növlərinin, o cümlədən kolorektal xərçəngin riskini də artıra bilər.
Alkoqol istifadəsi də risk faktorları sırasında göstərilir. Xüsusilə uzunmüddətli və yüksək miqdarda istehlak təhlükəni artırır.
Yaş və genetika
Bağırsaq xərçəngini yalnız həyat tərzi ilə izah etmək də düzgün deyil. Yaş artdıqca xəstəliyin yaranma ehtimalı yüksəlir. Ailəsində kolorektal xərçəng və ya bağırsaq polipləri olan insanlarda risk daha yüksək ola bilər.
Bundan başqa, bəzi irsi genetik sindromlar və xroniki iltihabi bağırsaq xəstəlikləri də riski artırır.
Maraqlı məqam isə xəstəliyin yalnız yaşlı insanların problemi olmamasıdır. ÜST bəzi ölkələrdə 30–50 yaş qrupunda da kolorektal xərçəng yükünün artdığını bildirir. Bu isə problemin daha ciddi araşdırılmasını zəruri edir.
Ən böyük problem xəstəliyin gec aşkarlanmasıdır
Bağırsaq xərçənginin təhlükəli tərəflərindən biri ilkin mərhələdə heç bir əlamət verməyə bilməsidir. İnsan özünü sağlam hesab edə bilər, halbuki bağırsaqda xərçəngə çevrilə biləcək poliplər mövcud ola bilər.
Nəcisdə qan, uzun müddət davam edən qəbizlik və ya ishal, bağırsaq vərdişlərinin dəyişməsi, qarın ağrısı, səbəbsiz çəki itkisi və dəmir çatışmazlığı ilə müşayiət olunan qanazlığı diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Bu əlamətlər mütləq xərçəng demək deyil, lakin səbəbi həkim tərəfindən araşdırılmalıdır.
Kolonoskopiya niyə vacibdir?
Müasir tibbin üstünlüklərindən biri odur ki, kolorektal xərçəng bəzi digər xərçəng növlərindən fərqli olaraq müəyyən hallarda yaranmadan əvvəl aşkarlana və qarşısı alına bilər.
Bağırsaqda əmələ gələn bəzi poliplər illər ərzində xərçəngə çevrilə bilər. Skrininq müayinələri həmin polipləri aşkar etməyə və onların xərçəngə çevrilməsindən əvvəl götürülməsinə imkan verir.
ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzi orta riskli şəxslər üçün kolorektal xərçəng skrininqinə 45 yaşdan başlamağı tövsiyə edir. Ailəsində xəstəlik olan və ya yüksək risk qrupuna daxil olan şəxslər isə daha erkən və daha sıx müayinəyə ehtiyac duya bilərlər.
Nəticə
Bağırsaq xərçənginin qarşısını almaq üçün sehrli bir formula yoxdur. Lakin riskləri azaltmaq mümkündür.
Daha sağlam qidalanmaq, emal edilmiş və qırmızı ətin həddindən artıq istehlakını azaltmaq, fiziki aktivliyi artırmaq, sağlam çəki saxlamaq, tütündən uzaq durmaq və alkoqoldan istifadəni məhdudlaşdırmaq mühüm addımlardır.
Ən vacibi isə xəstəliyin əlamətlərini gözləməməkdir. Çünki bağırsaq xərçəngində erkən aşkarlanma müalicənin nəticəsinə ciddi təsir göstərə bilər. Müntəzəm skrininq isə yalnız xəstəliyi erkən tapmaq deyil, bəzi hallarda onun yaranmasının qarşısını almaq imkanı da verir.
Bu səbəbdən bağırsaq xərçəngi haqqında danışarkən əsas sual yalnız “Niyə xəstələnirik?” olmamalıdır. Daha vacib sual budur: “Xəstəliyi yaranmadan və ya erkən mərhələdə aşkar etmək üçün nə edirik?”
